Δυο μεγάλα νησιά μονοπώλησαν το ενδιαφέρον της παγκόσμιας κοινής γνώμης το 1959, καθώς κουβαλούσαν από το παρελθόν την ένταση των επαναστατικών αγώνων των κατοίκων τους: Η Κύπρος στη Μεσόγειο και η Κούβα στην Καραϊβική.

Ο Α’ Παγκόσμιος πόλεμος βρήκε την Κούβα να σέρνεται στο αμερικανικό άρμα και να κηρύσσει κι αυτή τον πόλεμο εναντίον των κεντρικών ευρωπαϊκών αυτοκρατοριών. Όμως, στη δεκαετία του ’20, οι επαναστάσεις φούντωσαν. Ως το 1933. Τη χρονιά εκείνη, ένας 32χρονος λοχίας, ο Σαλντιβάρ Φουλκένθιο Μπατίστα, ανακάλυψε πως το πιο εύκολο πράγμα ήταν να γίνει δικτάτορας. Και έγινε.

Οι Αμερικανοί έσπευσαν να τον αγκαλιάσουν. Είχαν βρει ένα ντόπιο στήριγμα, αρκετά ισχυρό. Ο Μπατίστα έκανε εκλογές το 1940 κι απόκτησε και τον μανδύα της λαϊκής έγκρισης ως πρόεδρος της Δημοκρατίας. Το πράγμα στράβωσε το 1952, οπότε αυτοανακηρύχθηκε πρόεδρος εγκαθιδρύοντας απροκάλυπτη πια δικτατορία.

Στα χρόνια αυτά, είχε ανατείλει το άστρο του Φιντέλ Κάστρο που ήδη μεσουρανούσε. Είχε γεννηθεί στις 13 Αυγούστου του 1927, στην πόλη Σαντιάγκο ντε Κούμπα από πατέρα ιδιοκτήτη φυτειών ζαχαροκάλαμου. Φοίτησε σε κολέγιο Ιησουιτών και στη Νομική Σχολή του πανεπιστημίου της Αβάνας. Ως δικηγόρος, εξελίχθηκε σε προστάτη των φτωχών, στους οποίους παρείχε δωρεάν τις υπηρεσίες του, όταν είχαν προβλήματα με το άγριο καθεστώς του Μπατίστα.

Γρήγορα ανακάλυψε ότι η ελευθερία δεν κερδίζεται στις αίθουσες των δικαστηρίων. Με τον αδερφό του Ραούλ, οργάνωσε το επαναστατικό κίνημα των Κουβανών καταπιεσμένων. Η εξέγερση ξέσπασε στις 26 Ιουλίου του 1953, με επίθεση σε κρατικούς στρατώνες. Το εγχείρημα απέτυχε αλλ’ ήδη είχαν μπει τα θεμέλια για τη δημιουργία του θρύλου. Ο Φιντέλ σύρθηκε στη φυλακή με μια καταδίκη 15 χρόνων. Το 1954, αποφυλακίστηκε χάρη σε μια γενική αμνηστία. Έφυγε στο εξωτερικό.

Ταξίδεψε στις Ηνωμένες Πολιτείες και το Μεξικό, γνωρίστηκε με τον Τσε Γκεβάρα κι οργάνωσε την επαναστατική του ομάδα, στην οποία έδωσε το όνομα «Κίνημα της 26ης Ιουλίου», σε ανάμνηση της πρώτης του προσπάθειας. Ο ίδιος, ο αδερφός του Ραούλ, ο Τσε κι ογδόντα ακόμα πατριώτες επέστρεψαν κρυφά στην Κούβα με τη θρυλική θαλαμηγό «Γκράμμα».

Ήταν 2 Δεκεμβρίου του 1956, όταν έγινε η απόβαση της ομάδας. Δυο χρόνια αργότερα, τα πάντα είχαν αλλάξει. Ο ανταρτοπόλεμος ξεκίνησε από τα απόρθητα βουνά της Σιέρα Μαέστρα και γρήγορα πήρε διαστάσεις τυφώνα. Με μανιφέστο του, το 1958, ο Κάστρο καλούσε τον λαό σε ολοκληρωτικό πόλεμο.

Το σάπιο καθεστώς του Μπατίστα άρχισε να καταρρέει. Γρήγορα οι Αμερικανοί κατάλαβαν πως δεν μπορούσε να τους προφυλάξει. Άρχισαν να εγκαταλείπουν την ύπαιθρο κι έπειτα και την ίδια την πρωτεύουσα. Τέλη του 1958, η επανάσταση είχε μεταφερθεί στην ίδια την άλλοτε φαντασμαγορική πόλη. Οι οδομαχίες δεν κράτησαν πολύ.

Την πρωτοχρονιά του 1959, ο δικτάτορας το έσκασε στην Δομινικανική Δημοκρατία, ενώ η Αβάνα έπεσε στα χέρια των επαναστατών. Η θριαμβευτική είσοδος του Φιντέλ Κάστρο στην πρωτεύουσα έγινε στις 8 Ιανουαρίου. Πέντε εβδομάδες αργότερα, στις 16 Φεβρουαρίου του 1959, ο θρυλικός επαναστάτης ορκιζόταν πρωθυπουργός.

Το αμερικανικό κεφάλαιο προσπάθησε να τον προσεταιριστεί με υποσχέσεις για ποταμό δολαρίων ως έκφραση της αμερικανικής βοήθειας. Ο Κάστρο απάντησε με εθνικοποιήσεις των εργοστασίων και επιβολή κρατικού ελέγχου στις μεγάλες φυτείες ζαχαροκάλαμου. Και με ανοίγματα στη Σοβιετική Ένωση και την Κίνα.

 

Στην Κύπρο, ο ξεσηκωμός έπεισε τους Άγγλους να καθίσουν στο τραπέζι. Έφεραν και τους Τούρκους στις συνομιλίες ως ενδιαφερόμενους για τους μουσουλμάνους του νησιού: Το 18% του πληθυσμού ζήτησε και πέτυχε περίπου συγκυριαρχία. Οι υπουργοί Εξωτερικών Ελλάδας, Ευάγγελος Αβέρωφ, και Τουρκίας, Φ. Ζορλού, συναντήθηκαν στο Παρίσι στις 20 Ιανουαρίου κι έβαλαν τις βάσεις της συμφωνίας. Η διαπραγμάτευση μεταφέρθηκε στη Ζυρίχη της Ελβετίας, όπου επί μια βδομάδα (4 με 11 Φεβρουαρίου) οι πρωθυπουργού Ελλάδας, Κ. Καραμανλής, και Τουρκίας, Ατνάν Μεντερές, μαζί με τους υπουργούς Εξωτερικών των δύο χωρών, συμφώνησαν σε όλα:

Θα δημιουργείτο νέο κράτος με μορφή Προεδρικής Δημοκρατίας και με τις Βρετανία, Ελλάδα, Τουρκία εγγυήτριες δυνάμεις που θα απέκλειαν οποιαδήποτε μελλοντική ένωση ή διχοτόμηση του νησιού (είναι το σκέλος της συμφωνίας που έδωσε στην Τουρκία την αφορμή να εισβάλει στα 1974). Η Βρετανία θα διατηρούσε δυο βάσεις μαζί με τα παρελκόμενά τους για την υπεράσπιση των στρατηγικών συμφερόντων της στην περιοχή. Η Ελλάδα θα εγκαθιστούσε την ΕΛΛ.ΔΥ.Κ (Ελληνική Δύναμη Κύπρου) και η Τουρκία την ΤΟΥΡ.ΔΥ.Κ. Στο νέο κράτος θα λειτουργούσαν χωριστές κοινότητες Ελληνοκυπρίων (80% του πληθυσμού) και Τουρκοκυπρίων (18%) με χωριστή εκπροσώπηση στη Βουλή (70 προς 30), στην αστυνομία και στον στρατό (60 προς 40) με πρόεδρο από την ελληνοκυπριακή πλευρά και αντιπρόεδρο από την τουρκοκυπριακή.

Η συμφωνίες επικυρώθηκαν στις 19 Φεβρουαρίου με επίσημη συνθήκη που υπογράφηκε στο Λονδίνο από τους πρωθυπουργούς Ελλάδας, Τουρκίας και της Βρετανίας. Οι εξόφθαλμες παραχωρήσεις στους Τουρκοκυπρίους προκάλεσαν έντονη αντίδραση στην Ελλάδα, όπου η αντιπολίτευση κατέθεσε πρόταση μομφής. Συζητήθηκε και στις 28 Φεβρουαρίου απορρίφθηκε με ψήφους 170 έναντι 117. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής δήλωσε ότι επρόκειτο για «μία από τας ευτυχεστέρας ημέρας της ζωής μου», ενώ ο Σοφοκλής Βενιζέλος αποχώρησε κραυγάζοντας: «Ζήτω η Ένωσις». Την επομένη, 1 Μαρτίου, ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος επέστρεψε στην Κύπρο από την εξορία. Στις 14 Δεκεμβρίου, εκλέχτηκε πρώτος πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας. Τον είπαν «Φιντέλ Κάστρο της Μεσογείου».

 

1959: ΤΟ ΦΙΛΜ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

 

Ιανουάριος:

Στον πόλεμο των ενυπώσεων ανάμεσα στις δύο υπερδυνάμεις, η Σοβιετική Ένωση εκτόξευσε στις 2 του μήνα το πρώτο διαστημόπλοιο με κατεύθυνση την Σελήνη, το μη επανδρωμένο «Λούνα 1». Πέρασε 4.600 μίλια μακριά από την σελήνη και χάθηκε αλλά ήταν το πρώτο αντικείμενο που κατασκευάστηκε από τον άνθρωπο και μπόρεσε να ξεπεράσει τη γήινη έλξη και να κινηθεί στο άπειρο. Οι Ηνωμένες Πολιτείες απάντησαν την επομένη, 3 του μήνα, εντάσσοντας την Αλάσκα ως 49η πολιτεία τους και 49ο αστέρι στη σημαία τους. Θα ακολουθούσε, στις 12 Μαρτίου, η Χαβάη ως 50ή και τελευταία.

 

Φεβρουάριος:

Ο αρχιεπίσκοπος Κύπρου Μακάριος έφθασε στο Λονδίνο, στις 15 του μήνα, προκειμένου να ενημερωθεί για τις συμφωνίες της Ζυρίχης, πριν να υπογραφεί η συνθήκη του Λονδίνου. Ο Μακάριος δήλωσε ότι βρέθηκε προ τετελεσμένων, αποσύρθηκε να σκεφτεί αλλά τελικά έδωσε τη συγκατάθεσή του, θεωρώντας ότι τα συμφωνηθέντα αποτελούν ένα πρώτο βήμα. Η αγγλική απάντηση ήταν να αρθεί το διάταγμα εκτόπισης του Μακαρίου από την Κύπρο και να δοθεί αμνηστία στον στρατηγό Γρίβα Διγενή, ο οποίος έφθασε στην Αθήνα τον Μάρτιο, δήλωσε ότι διαφωνεί με τον Μακάριο και με τις συμφωνίες και κατάγγειλε τον πολιτικό κόσμο για σαπίλα.

 

Μάρτιος:

Έντεκα μέρες κράτησε η επανάσταση των Θιβετιανών εναντίον της Κίνας που το κατέχει. Στις 28 του μήνα, η Κίνα διέλυσε την κυβέρνηση της χώρας και εγκατέστησε αυτόνομη εξουσία υπό τον Πάντσεν Λάμα (δεύτερο στην ιεραρχία της εκεί θεοκρατικής εξουσίας). Ο Δαλάι Λάμα διέφυγε στην Ινδία, όπου ανακηρύχθηκε «επίσημος προσκεκλημένος».

 

Απρίλιος:

Τις Ηνωμένες Πολιτείες επισκέφτηκε ο νέος ηγέτης της Κούβας, Φιντέλ, Κάστρο και δήλωσε ότι η χώρα του θα συνεχίσει να εκπληρώνει τις διεθνείς συμβατικές υποχρεώσεις της, ανάμεσα στις οποίες είναι και η διατήρηση της αμερικανικής βάσης Γκουαντανάμο. Ξεκαθάρισε όμως ότι θα υποστηρίξει την ανάπτυξη εθνικής βιομηχανίας, ως μόνου μέσου για την καταπολέμηση της ανεργίας. Τον επόμενο μήνα, εθνικοποίησε όλα τα τσιφλίκια.

 

Μάιος:

Πέθανε στις 24 του μήνα ο από το 1952 Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών, Τζων Φόστερ Ντάλες, που έπαιξε σημαντικό ρόλο στα μεταπολεμικά ελληνικά πράγματα. Είχε γεννηθεί το 1888. Ο θάνατός του προκάλεσε συγκίνηση αλλά και αμφιλεγόμενα σχόλια ως προς τις «όχι και τόσο διακριτικές» επεμβάσεις του στα εσωτερικά της Ελλάδας.

 

Ιούνιος:

Με πανηγυρική τελετή, καθελκύστηκε στις 9 του μήνα το αμερικανικό ατομικό υποβρύχιο USS «Τζορτζ Ουάσινγκτον». Η διαφορά του σε σχέση με τον προηγηθέντα «Ναυτίλο» έγκειται στο ότι το νέο υποβρύχιο είναι εφοδιασμένο με πυραύλους «Πολάρις» με πυρηνική κεφαλή και μπορεί να πλήξει οποιονδήποτε στόχο επί της Γης, χωρίς να αναγκαστεί να βγει στην επιφάνεια της θάλασσας.

 

Ιούλιος:

Σε φυλάκιση πέντε χρόνων, εκτόπιση τεσσάρων χρόνων και στέρηση των πολιτικών δικαιωμάτων για δύο χρόνια με την κατηγορία της «κατασκοπείας υπέρ ξένης δύναμης» καταδικάστηκε ο Μανώλης Γλέζος από το τακτικό στρατοδικείο της Αθήνας. Μαζί του καταδικάστηκαν πέντε ακόμα στελέχη της Αριστεράς (οι δύο σε ισόβια) με αποδεικτικό στοιχείο το ότι «ανήκουν σε κατασκοπευτικό κόμμα». Η δίκη προκάλεσε διεθνή αναβρασμό, ενώ πολλές προσωπικότητες της πολιτικής, των γραμμάτων (Ζαν Πωλ Σαρτρ κ.ά.) αλλά και της Εκκλησίας (πατριάρχης Αλεξανδρείας κ.ά) είχαν κινητοποιηθεί για την αθώωση τους.

 

Αύγουστος:

Μόλις πέντε χρόνια μετά την απελευθέρωσή τους, πολεμικός αναβρασμός επικρατεί στις πρώην γαλλικές αποικίες της Ινδοκίνας, όπου ηγεμονικό ρόλο παίζει η μορφή του Χο Τσι Μινχ, ηγέτη του Βορείου Βιετνάμ. Εθνικιστές, βουδιστές και βιετκόνγκ αυξάνουν τις πιέσεις εναντίον του υποστηριζόμενου από τους Αμερικανούς αυταρχικού καθεστώτος του Νοτίου Βιετνάμ, ενώ στο γειτονικό Λάος, που εξακολουθεί να είναι βασίλειο, οι κομμουνιστές του Πάθετ Λάος επικρατούν στις βόρειες περιοχές. Οι Βορειοβιετναμέζοι ενισχύουν τον αγώνα τους, ενώ οι Αμερικανοί περιορίζονται σε ποταμό δολαρίων για τον εξοπλισμό των βασιλικών στρατευμάτων.

 

Σεπτέμβριος:

Στις 14 του μήνα, το «Λούνα 2» της Σοβιετικής Ένωσης έγινε το πρώτο διαστημόπλοιο που προσεδαφίστηκε στην Σελήνη, όπου ένας μηχανισμός επέτρεψε την εκεί ανάρτηση της σοβιετικής σημαίας. Ο Νικολάι Χρουστσόφ που την ίδια μέρα επισκεπτόταν τις Ηνωμένες Πολιτείες, δήλωσε ότι η χώρα του δεν προβάλλει εδαφικές αξιώσεις στο φεγγάρι. Θα ακολουθούσε, στις 10 Οκτωβρίου, ο σοβιετικός δορυφόρος Ορμπίτνικ 1 (Λούνα 3) που φωτογράφισε την άλλη όψη της σελήνης.

 

Οκτώβριος:

Πένθιμος μήνας στις Ηνωμένες Πολιτείες, καθώς διαπρεπείς Αμερικανοί της Τέχνης και της πολιτικής εγκατέλειψαν τον μάταιο τούτο κόσμο. Είχε προηγηθεί ο Μπίλι Χολιντέι, ένας από τους πιο αξιόλογους τραγουδιστές της τζαζ του αιώνα, που πέθανε στις 17 του περασμένου Ιουλίου. Κι ακολούθησαν στις 7 αυτού του μήνα ο ηλικίας 38 χρόνων τενόρος και ηθοποιός, Μάριο Λάντζα (μία από τις ταινίες του ήταν «Ο Μεγάλος Καρούζο») και, στις 14 ο ηθοποιός Έρολ Φλιν που είχε γεννηθεί στην Τασμανία. Έγινε γνωστός με τους ρόλους του σε ταινίες όπως ο «Κάπτεν Μπλαντ», στις οποίες υποδυόταν τον πειρατή. Στις 16, πέθανε ο επιτελάρχης του στρατού των ΗΠΑ κατά τον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο, Τζορτζ Μάρσαλ, εμπνευστής, το 1947 ως υπουργός Εξωτερικών, του «Σχεδίου Μάρσαλ» για τη μεταπολεμική ανασυγκρότηση. Το 1953, κέρδισε το βραβείο Νόμπελ Ειρήνης. Είχε γεννηθεί το 1880.

 

Νοέμβριος:

Απέναντι στην ΕΟΚ των Έξι, με υπογραφή συμφωνίας στις 20 του μήνα, δημιουργήθηκε η Ζώνη των ΕΠΤΑ, μια περιοχή ελευθέρων συναλλαγών, στην οποία μετείχαν οι Βρετανία, Δανία, Πορτογαλία, Αυστρία, Νορβηγία, Σουηδία και  Ελβετία. Ίσχυσε από τις 3 Μαΐου του 1960. Ένα χρόνο αργότερα, προστέθηκε και η Φιλανδία (Μάρτιος του 1961), ενώ η Ελλάδα του Κωνσταντίνου Καραμανλή θα προτιμούσε την ΕΟΚ. Η συμφωνία σύνδεσης Ελλάδας - ΕΟΚ ίσχυσε από το 1961 για να μπει στο ψυγείο με το πραξικόπημα της χούντας των συνταγματαρχών (1967) και να ξεπαγώσει, πάλι από τον Κωνσταντίνο Καραμανλή, με τη μεταπολίτευση (1974). Όλες, πλην Νορβηγίας και Ελβετίας, εντάχθηκαν αργότερα στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

 

Δεκέμβριος:

Η κυβέρνηση Καραμανλή υποχρέωσε δασκάλους, καθηγητές και μαθητές να παραταχθούν σε όλη τη διαδρομή από το αεροδρόμιο του Ελληνικού ως την πλατεία Συντάγματος, να κρατούν και να σείουν ελληνικές και αμερικανικές σημαίες και να κραυγάζουν «άι λάικ ’Αικ» κατά την επίσκεψη του προέδρου των ΗΠΑ Ντουάιτ Αϊζενχάουερ στην Αθήνα. Ο Αμερικανός πρόεδρος μίλησε από το βήμα της Βουλής και έγινε δεκτός από τον βασιλιά Παύλο. Το κοινό ανακοινωθέν μιλά για τα ιδεώδη του ΝΑΤΟ και του ΟΗΕ.

 

(Έθνος της Κυριακής, 3.10.1999) (τελευταία επεξεργασία, 28.6.2009)